Roelof Ettema: ‘Ik wil patiëntenzorg slimmer maken’


Slimmere zorg en verpleegkundigen die weten hoe ze die moeten leveren. Roelof Ettema ziet tal van kansen om de zorg te verbeteren. Essentieel is volgens hem is dat zorgtrajecten wérken in de situatie waar ze worden toegepast.

Zoeken naar zekerheid door systematisch aan alles te twijfelen. Verpleegkundig onderzoeker en docent Roelof Ettema is een aanhanger van de filosoof René Descartes. Verpleegkundige zorg voor patiënten verbeteren, dat is zijn passie. Problemen die patiënten ervaren vormen het uitgangspunt. Vervolgens kijkt hij kritisch naar de context: hoe is een bepaalde situatie in de zorg ontstaan. Hij durft aan instituties te twijfelen. Grote woorden? Als Roelof begint uit te leggen, ga je het snappen. Waarom is 10 procent van de thuiswonende ouderen ondervoed? Waarom bereiden we ouderen die op een operatie wachten in die tijd niet voor op de ziekenhuisopname. We wéten dat je met een goede voorbereiding veel ziekenhuiscomplicaties kunnen voorkomen. Zorginstellingen zijn onvoldoende ingericht op behoeften van patiënten, zegt hij. Schotten in de zorg en financiering staan dat in de weg. En soms ziet men gewoonweg niet waar de verbetermogelijkheden liggen.

Overbehandeling

Roelof Ettema werkt aan de Hogeschool Utrecht. Hij is er hoofddocent aan het Instituut voor verpleegkundige studies en postdoc-onderzoeker aan de lectoraten Chronisch Zieken en Methodologie van Praktijkgericht Onderzoek. 'Ik wil de patiëntenzorg verbeteren door die slimmer te maken en door verpleegkundigen te equiperen met betere en beter ontwikkelde interventies', vertelt hij. 'Niet alleen laten we veel mogelijkheden liggen en doen we veel nutteloze dingen, we moeten ook zorgtrajecten ontwikkelen die naadloos en effectief georganiseerd zijn door instellingen, thuiszorg en mantelzorg heen'. Zijn 98-jarige buurvrouw heeft een nieuwe heup gekregen. Roelof geeft haar als voorbeeld van hoe zorg soms automatisch en zinloos wordt ingezet. 'Er zijn allerlei aanpassingen in haar huis gedaan die zij niet wilde. Maar die zitten in het vat - ze kreeg ze. Een pure vorm van overbehandeling, want deze mevrouw wilde herstellen met hulp uit haar omgeving'.

Persoonlijk plan

Roelof Ettema ontwikkelde het PREDOCS-programma, waarop hij in 2014 promoveerde. Een zorgtraject waarin oudere patiënten voorafgaand aan hun openhartoperatie thuis hun lichamelijke en psychosociale gesteldheid verbeteren. 'Specialisten kijken pre-operatief vooral naar medische complicaties, niet naar zorggerelateerde risico’s, zoals delier, depressie of decubitus', legt hij uit. 'Zulke complicaties kunnen enorme effecten hebben op de uitkomst van de ingreep. Met cardiochirurgen en verpleegkundigen hebben we, in samenspraak met patiënten, een instrument ontwikkeld waarmee je je een verhoogd risico op dergelijke complicaties kunt vaststellen. Om die te voorkomen werken de patiënt en eventuele mantelzorger aan een persoonlijk plan, besproken tijdens het verpleegkundig spreekuur. Je kunt na de operatie een patiënt wel honderd keer zeggen dat hij of zij moet bewegen in bed. Maar dat doet pijn, mensen voelen zich angstig en vallen makkelijk terug in bekend gedrag: 'stil liggen'. Als iemand 3 tot 4 weken voor de operatie thuis bewust gaat oefenen in verliggen, dan leert hij of zij succesvol gedrag aan. We hebben het uitgezocht: het is een effectieve interventie om te verwachte risico’s vooraf te verminderen'.

Zelf melanoom herkennen

'Begrijpen hoe dingen werken, interventies bedenken en als die veelbelovend zijn een trial uit te voeren. Dat doen we nu met PREDOCS, in het Isala ziekenhuis in Zwolle het UMC Utrecht en het St. Antonius Ziekenhuis in Nieuwegein, waar we al jaren mee samenwerken. Daarnaast doen we een implementatieonderzoek waar nog eens 12 ziekenhuizen bij betrokken zijn. Een nieuwe stap is voeding van ouderen die thuis wonen. Waarom raken zij vaak in een minder goede voedingstoestand en hoe kun je dat omkeren of voorkomen? Met die vraag zijn we druk doende binnen de verpleegkundige onderzoekslijn Basic Care Revisited, Debbie ten Cate is de promovenda. We onderzoeken hoe we een zorgtraject kunnen maken waarin de voedingstoestand van thuiswonende ouderen goed gehouden of zo nodig verbeterd wordt. En ik onderzoek de haalbaarheid van een onderzoekslijn naar zelfdetectie van melanomen, een vorm van huidkanker die sterk toeneemt. Als mensen een melanoom zelf leren herkennen, kunnen ze snel naar de huisarts. Samen met het Huidfonds, huidtherapeuten en dermatologieverpleegkundigen willen we daarvoor een zorgtraject ontwikkelen'.

Stuwkracht

Door onderzoek slim te combineren verhoogt Roelof, samen met anderen, de slagkracht. 'We werken met promovendi aan de vraag hoe je kijkend vanuit patiëntenproblemen praktijkgericht kwaliteitsonderzoek kunt doen'. Ook hebben in Utrecht inmiddels al zo’n 500 studenten hbo-v, geneeskunde, medische hulpverlening en masters zorgtrajectontwerp kennis gemaakt met bijvoorbeeld PREDOCS. 'Dat geeft stuwkracht. Er is heel veel onderzoekscapaciteit nodig en die is er'.

Op het schild

Roelof Ettema ontwikkelt zichzelf verder binnen het 'Leadership Mentoring in Nursing Research' van ZonMw. 'Als verpleegkundig onderzoeker ben ik te bescheiden. Daar moet ik leren om, als ik op het schild sta, me ook zo te gedragen, iets wat me in eerdere functies wel lukte. LMNR dwingt me om duidelijk te verwoorden wat ik wil. Dat is nogal complex – ik wil zorgonderzoek behalve inhoudelijk ook meer context-gebonden opzetten: hoe organiseer je innovaties, hoe financier je ze, hoe neem je beleidsmakers, subsidiegevers en managers mee? Vandaar dat ik een position statement heb geschreven. Ik zag op een of andere manier niet hoe ik een marktanalyse moest doen op gebied van mijn verpleegkundig wetenschappelijk onderzoek. Als manager deed ik dat zo. Ik ben er laatst gewoon voor gaan zitten en heb het gedaan!'